Hợp Đồng Thông Minh Và Sứ Mệnh Của Chúng. Phần 2

Lịch sử của smart contract dài hơn hầu hết chúng ta thường nghĩ. Mọi thứ bắt đầu như thế nào, ai là người đứng sau khái niệm này, và cần gì để smart contract có thể khả thi trong thực tế – tất cả những điều đó bạn có thể tìm hiểu trong phần đầu tiên của bài viết này. Ở đây, chúng ta sẽ khám phá các triển khai thực tế của công nghệ này, rồi kết lại bằng việc smart contract đang hướng tới điều gì, sứ mệnh của chúng là gì.

Smart Contracts Và Tiền Điện Tử

Vì smart contract lần đầu tiên được giới thiệu trong không gian tiền điện tử, nên không có gì lạ khi chúng được chấp nhận rộng rãi để sử dụng với crypto. Bitcoin và các loại tiền điện tử khác chủ yếu được dùng như công cụ giao dịch và thường đóng vai trò là tài sản đầu tư, vì vậy những trường hợp sử dụng đầu tiên của smart contract gắn liền với lĩnh vực này. Cụ thể hơn, smart contract là cốt lõi của phần lớn các sàn giao dịch phi tập trung như IDEX và các stablecoin phi tập trung như Dai của MakerDAO, vốn hoạt động như các đại diện cho tiền pháp định trên những sàn này. Smart contract là phần tinh túy của cách tiếp cận mới nhất đối với giao dịch phi tập trung dựa trên liquidity pool và các giao thức automated market maker. Các sàn giao dịch truyền thống, dù phi tập trung hay không, đều dùng order book để khám phá giá thị trường thông qua trạng thái cân bằng của các lệnh bù trừ lẫn nhau. Ở đó, bạn giao dịch với những trader khác. Tuy nhiên, với liquidity pool, bạn giao dịch trực tiếp với một smart contract, trong đó giá được xác định bởi sự cân bằng của các dự trữ được gom lại, hay còn gọi là thanh khoản, do contract nắm giữ. Các sàn tận dụng công nghệ này như Uniswap, Curve, Balancer, Kyber, 0xdYdX đã dễ dàng vượt qua tất cả các sàn phi tập trung khác nhờ tính đơn giản khi sử dụng và đặc tính không cần tin cậy mà smart contract cùng các ứng dụng phi tập trung xây dựng trên chúng mang lại. Và bạn không chỉ có thể giao dịch ở đó mà còn có thể cung cấp thanh khoản thông qua cùng một smart contract và kiếm tiền bằng cách tích lũy phí. Với các sàn tập trung, bạn mãi mãi phụ thuộc vào sàn, nên mức độ phổ biến khổng lồ của các dịch vụ này là hoàn toàn xứng đáng. Việc giới thiệu và phát triển công nghệ smart contract đã dẫn đến sự xuất hiện của một lĩnh vực hoàn toàn mới trong không gian crypto, được gọi là decentralized finance, hay DeFi. DeFi nhằm loại bỏ các trung gian khỏi dịch vụ tài chính bằng cách sử dụng smart contract. Cho vay & đi vay phi tập trung, lĩnh vực gần đây thu hút rất nhiều sự chú ý, là dịch vụ thể hiện đầy đủ tinh thần này. Thay vì ngân hàng, bên cho vay và bên đi vay sử dụng các nền tảng cho vay phi tập trung vận hành smart contract ở tầng nền. Các smart contract vận hành mô hình cho vay & đi vay phi tập trung tạo ra một môi trường không cần tin cậy, từ đó cả bên cho vay lẫn bên đi vay đều hưởng lợi rất lớn. Việc không có trung gian, không cần đến các tổ chức tín dụng, và cơ chế tự động thực thi các điều khoản cho vay giúp giảm mạnh chi phí vận hành và đơn giản hóa toàn bộ quy trình – tất cả đều nhờ “phép màu” của công nghệ smart contract. Tất nhiên, lĩnh vực này cũng đầy những tên tuổi lớn nhỏ như Aave, Maker, DAO, Compound v.v. đang háo hức tận dụng công nghệ này.  Trong bài viết mang tính nền tảng về smart contract của mình, Nick Szabo, một nhà khoa học máy tính là người đầu tiên đưa ra khái niệm smart contract, đã đề xuất ứng dụng chúng để xây dựng tài sản tổng hợp. Những tài sản này được hình thành bằng cách kết hợp nhiều loại tài sản khác nhau, chẳng hạn như trái phiếu và các công cụ phái sinh, theo cách này hay cách khác. Và bạn nghĩ sao? Đó chính xác là điều Synthetix đang làm hiện nay khi tạo ra các tài sản tổng hợp on-chain, còn gọi là Synths, như tiền tệ và hàng hóa tổng hợp, cùng với các tài sản phức tạp hơn. Họ thậm chí còn chẳng buồn đổi tên!

Smart Contracts Vượt Ra Ngoài Tiền Điện Tử

Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về DeFi nói chung và những dự án nào đang tham gia vào đó bằng cách tận dụng công nghệ smart contract, bạn có thể đọc bài đánh giá DeFi hai phần của chúng tôi tại đây . Nhưng dù DeFi có lẽ là trường hợp sử dụng tốt nhất cũng như ví dụ nổi bật nhất về ứng dụng smart contract trong đời thực, công nghệ này còn đi xa hơn nhiều so với không gian tiền điện tử. Vì có rất nhiều lĩnh vực mà công nghệ sổ cái phân tán có thể được áp dụng một cách hiệu quả, smart contract là một trong những công cụ giúp những lĩnh vực đó trở nên hiệu quả và hữu ích hơn. Trớ trêu thay, một lĩnh vực như vậy lại là ngành ngân hàng, nơi những khuyết điểm và thất bại của nó, theo Satoshi Nakamoto, là lý do và động lực chính đằng sau sự ra đời của Bitcoin. Trớ trêu thay, các blockchain có hỗ trợ smart contract cũng có thể rất hữu ích trong lĩnh vực này. Ví dụ, tài trợ thương mại là một phần khổng lồ của thương mại toàn cầu, nơi các ngân hàng phát hành đủ loại bảo lãnh ngân hàng và thư tín dụng. Smart contract giúp ở lĩnh vực này bằng cách tinh gọn toàn bộ quy trình và rút ngắn đáng kể thời gian xử lý chứng từ thương mại. Các marketplace thương mại điện tử phi tập trung là một lĩnh vực khác mà smart contract đã được công nhận rộng rãi. Ví dụ, một trong những marketplace này, Particl.io, triển khai nhiều dạng escrow phi tập trung không cần tin cậy. Nó dựa trên một loại smart contract đặc biệt, có nguồn gốc từ lý thuyết trò chơi và trạng thái cân bằng Nash nổi tiếng. Tài sản của các bên sẽ bị khóa trong một hợp đồng escrow cho đến khi mọi người đều hài lòng với giao dịch, qua đó loại bỏ nhu cầu về một bên giữ ký quỹ đáng tin cậy và giúp tránh scam và gian lận. Smart contract cũng cho phép tạo ra token. Một token là một smart contract tuân theo một bộ quy tắc hoặc đặc tả nhất định. Giống như tiền điện tử thông thường, token phải có tính fungible. Fungibility có nghĩa là tất cả token cùng loại có thể thay thế cho nhau. Tuy nhiên, không phải mọi token đều bắt buộc phải tuân theo quy tắc này. Cũng có một lớp token phải tuân theo điều ngược lại và vì thế trở nên độc nhất. Những token như vậy được gọi là non-fungible token, hay NFT, và chúng mở ra những khả năng độc đáo (xin thứ lỗi cho cách chơi chữ). Chắc chắn bạn đã rất quen với CryptoKitties . Một CryptoKitty là một smart contract trên blockchain Ethereum, được đại diện bởi một non-fungible token. Điều này đảm bảo rằng mỗi chú mèo số là duy nhất. CryptoKitties đã rất thành công và châm ngòi cho những nỗ lực tương tự, dẫn đến sự ra đời của game blockchain. Trong các trò chơi blockchain như My Crypto Heroes, Decentraland, Etherbots, Gods Unchained và những trò tương tự, NFT được dùng như vật phẩm trong game giống với các trò chơi trực tuyến nhiều người chơi truyền thống, chẳng hạn Warcraft. Tuy nhiên, NFT có một lợi thế không thể chối cãi so với vật phẩm trong game truyền thống. Vì chúng chỉ là smart contract trên một blockchain nhất định, ví dụ như Ethereum, nơi chúng về mặt kỹ thuật được gọi là token ERC-721, chủ sở hữu có thể làm bất cứ điều gì với chúng. Anh ta có thể bán và trao đổi chúng bên ngoài môi trường game, hoặc thậm chí dùng chúng trong một trò chơi khác nếu trò đó hỗ trợ. Điều này hoàn toàn trái ngược với các game như Warcraft, Guild Wars hay Fortnite, nơi nhà phát triển có toàn quyền kiểm soát mọi vật phẩm trong game. Dịch vụ bưu chính quốc gia của Áo đã đưa ra một ý tưởng rất thú vị: sử dụng NFT như một vật phẩm sưu tầm, dựa trên sở thích của nhiều người trong việc ám ảnh với những thứ như đồng xu hiếm, thẻ bóng chày, và vâng, cả tem thư. Giờ đây, bạn có thể mua một con tem vẫn dùng để gửi thư như trước đây, đồng thời nhận thêm một NFT trên blockchain Ethereum lưu giữ hình ảnh của con tem đó. Chắc chắn rồi, tất cả các đợt phát hành tem này đã bán hết trong thời gian cực ngắn. Chúng ta chỉ có thể khen ngợi và vỗ tay trước sự sáng tạo của những người đưa thư Áo. Non-fungible token về cơ bản là các chứng chỉ số lưu trữ thông tin về một vật hay một người nào đó và chứng minh quyền sở hữu của bạn đối với nó. Đó là lý do tại sao chúng đang nhanh chóng mở rộng sang các lĩnh vực khác và trở thành nền tảng của quá trình token hóa tài sản. Ở đây, một non-fungible token đại diện cho một tài sản thực tế được chỉ định, có thể hữu hình hoặc vô hình. Ngày nay, bạn thậm chí có thể tokenize quyền sở hữu tài sản của mình và giao dịch chúng như cổ phiếu thông thường trên mạng, cũng như đầu tư vào chúng nếu bạn ở phía bên kia của giao dịch. Đề phòng bạn chưa biết, ý tưởng token hóa tài sản thông qua smart contract cũng lần đầu tiên được Nick Szabo đề xuất. NFT, dưới bất kỳ tên gọi nào, đều sẵn sàng làm thay đổi mạnh mẽ rất nhiều lĩnh vực trong những năm tới. Nhưng đừng quên rằng chúng vẫn là smart contract, dù là một loại đặc biệt, với mỗi phiên bản được thiết kế để trở nên độc nhất. 

Sứ Mệnh Của Smart Contracts

Có thể nói rằng Bitcoin đã tạo nên một cuộc cách mạng, còn smart contract đã mở rộng cuộc cách mạng đó vượt xa phạm vi của tài chính, nơi Bitcoin thực sự thuộc về. Điều này đòi hỏi các đổi mới công nghệ bù đắp cho sự thiếu hụt các chức năng cần thiết mà blockchain có thể cung cấp nhưng lại vốn không có, và phần lớn vẫn chưa có, trong Bitcoin. Theo một nghĩa nào đó, smart contract đang cố gắng đạt được điều mà Bitcoin đã không làm được. Sau khi phát triển thành một công nghệ trưởng thành, smart contract đang tích cực tiến vào những lĩnh vực thậm chí chẳng liên quan gì đến tiền điện tử, nhưng nơi blockchain vẫn có thể chứng tỏ giá trị và vai trò quan trọng, như các trường hợp sử dụng ở trên đã minh họa rất rõ. Theo cách này, sứ mệnh của smart contract là hiện thực hóa toàn bộ tiềm năng mà công nghệ blockchain mang lại. Nói cách khác, vấn đề không hẳn là ở blockchain, mà là ở việc smart contract khai thác nó đến mức tối đa.