Metaverse đã chết rồi sao?

Gần đây, metaverse đã trở thành chủ đề được bàn tán nhiều nhất trong giới đầu tư mạo hiểm, các gã khổng lồ công nghệ và truyền thông kinh doanh. Họ dự đoán một tương lai đầy triển vọng dựa trên những dự báo gắn với nó và mô tả sự chuyển đổi sắp tới của ngành truyền thông, giải trí và cuộc sống của con người. Chưa đầy hai năm sau, chính truyền thông kinh doanh ấy lại đăng những bài cáo phó về sự sụp đổ của metaverse. Hàng nghìn nhân viên từng làm việc cho việc phát triển chúng đã bị sa thải, và các nhà đầu tư chật vật để giữ bình tĩnh.

Metaverse là gì?

Metaverse từng được cho là tương lai của Internet — ít nhất là cách mà các tờ báo kinh doanh hàng đầu gần đây đã viết về nó. Năm 2021, Mark Zuckerberg tuyên bố rằng metaverse sẽ là "một Internet mà người dùng có thể trải nghiệm từ bên trong, chứ không chỉ quan sát từ bên ngoài." Hai năm sau, Meta chuyển trọng tâm sang trí tuệ nhân tạo, và truyền thông kinh doanh nhanh chóng gạt bỏ metaverse, thứ vẫn chưa có cơ hội phát triển hoàn chỉnh.

Metaverse thường được gọi là một thế giới ảo nơi người dùng có thể sống, làm việc, học tập, giao tiếp và mua sắm mà không cần rời khỏi ngôi nhà vật lý của mình trong thế giới thực. Trong metaverse, con người được đại diện bởi các avatar số có thể di chuyển giữa các địa điểm khác nhau và tương tác với những người dùng khác. Tuy nhiên, bất chấp vô số lời giải thích về nó và cách nó nên vận hành, chưa ai có thể triển khai tất cả những ý tưởng này với chất lượng chấp nhận được. Ví dụ, metaverse của Zuckerberg vẫn có đồ họa khá trung bình và các avatar còn thiếu chân.

Vì vậy, khi nói về metaverse, nhiều công ty thực ra chỉ đang nhắc đến một môi trường trực tuyến được nâng cấp đôi chút. Đó có thể là bản đồ tương tác với khả năng giao tiếp trong game, chẳng hạn như trong Fortnite, hoặc các không gian làm việc ảo, như Microsoft Mesh, vốn đã được sử dụng tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới.

Vì metaverse, theo nghĩa cổ điển của nó, vẫn chưa tồn tại, nên có một số bất đồng về cách nó nên vận hành. Tuy nhiên, nhìn chung, một hệ sinh thái số metaverse tồn tại là nhờ các công nghệ 3D khác nhau, phần mềm cộng tác thời gian thực và các công cụ tài chính phi tập trung dựa trên công nghệ blockchain. 

Lauren Lubecki, Senior Manager tại Bain & Company, đã xác định ba kịch bản khả dĩ cho sự phát triển của metaverse.

• Chúng vẫn nằm trong phạm vi các ứng dụng ngách được người tiêu dùng sử dụng cho giải trí và chơi game.
• Chúng sẽ trở thành những hệ sinh thái lớn cạnh tranh với nhau như App Store của Apple và Android.
• Chúng sẽ trở thành những không gian năng động, mở hoặc hợp nhất.

Tuy nhiên, những kịch bản này không khả thi về mặt công nghệ. Những thời điểm then chốt sẽ phải liên quan đến giao diện tương tác người - máy thông qua việc cấy một con chip vào não và tăng tốc độ trao đổi dữ liệu exchange cũng như băng thông để đáp ứng khối lượng dữ liệu này.

Sự trỗi dậy và sụp đổ của cơn sốt

Nhà sáng lập Meta xem metaverse như Internet của tương lai, nơi người dùng có thể, giống như trong thế giới thực, "nhìn vào mắt nhau" và "cảm nhận sự hiện diện vật lý của người đối thoại."

Bị cuốn hút bởi những bài diễn thuyết mang màu sắc thi vị, truyền thông đã đăng các bài viết về tiềm năng của khái niệm này và trích dẫn lời doanh nhân rằng "metaverse" của ông sẽ được 1 tỷ người sử dụng và ông sẽ chi hàng trăm đô la ở đó.

CEO Microsoft Satya Nadella cho biết công ty đang phát triển một "enterprise metaverse" trong đó "toàn bộ thế giới trở thành một bức canvas cho các ứng dụng." Với cú đặt cược vào metaverse, nền tảng game Roblox đã lên sàn với định giá ước tính 41 tỷ USD. Cơn sốt này nhanh chóng được giới crypto đón nhận, với những người ủng hộ tuyên bố rằng NFTs sẽ là "chìa khóa để làm chủ" các thế giới ảo’.

Các nhà phân tích đã bắt tay với các công ty để tham gia cuộc chơi. Gartner dự đoán rằng đến năm 2026, 25% dân số thế giới sẽ dành ít nhất một giờ mỗi ngày trên metaverse. The Wall Street Journal dự đoán một sự chuyển đổi không thể đảo ngược trên thị trường lao động. Các nhà nghiên cứu của Citigroup ước tính thị trường này trị giá 13 nghìn tỷ USD.

Tuy nhiên, mọi thứ trong thế giới metaverse không hề đơn giản như vậy. Reality Labs, nhóm tại Meta chịu trách nhiệm phát triển công nghệ thực tế ảo và thực tế tăng cường, đã thua lỗ trong nhiều tháng. Theo một phân tích tổng hợp cho quý I năm 2023, real labs đã chịu khoản lỗ gần 4 tỷ USD trong giai đoạn này.

Decentraland, được định giá 1,3 tỷ USD, chỉ có chưa tới 40 người dùng ghé thăm mỗi ngày. Công ty tuyên bố rằng con số là 8.000 người, nhưng vẫn chưa đủ cho "internet của tương lai." Đặc biệt là khi các trò chơi trực tuyến như Minecraft và Fortnite được hàng triệu người chơi mỗi ngày. Riêng Minecraft có 3 triệu người chơi hằng ngày, trong khi Fortnite có 25 triệu người chơi.

Trong khi đó, tạp chí Business Insider đã đăng một bài cáo phó cho sự sụp đổ quá sớm của metaverse, trong đó họ gọi Mark Zuckerberg là "Don Quixote," người đã đốt hàng chục tỷ đô la và dẫn dắt những người ám ảnh bởi một ý tưởng đã chết trước khi ra đời. Paolo Pescatore, một nhà phân tích tại PP Foresight, nói với Business Insider rằng "hiện tại nhu cầu về metaverse rất thấp," đặc biệt là trong bối cảnh "khủng hoảng chi phí sinh hoạt."

Mỗi ngày có chưa tới 1.000 người bước vào các không gian trực tuyến của metaverse Decentraland và Sandbox, trong khi bản thân các nền tảng này được ước tính trị giá 1 tỷ USD. Coindesk đặt tiêu đề một bài viết với dữ liệu sau: "It's lonely in the metaverse." Đồng thời, chính các công ty cũng lưu ý trong một cuộc phỏng vấn với ấn phẩm rằng những con số này không hoàn toàn chính xác. Họ giải thích rằng các con số này chỉ đại diện cho "người dùng tích cực" thực hiện giao dịch với smart contracts và không tính đến tất cả những ai tương tác với người dùng khác. Tuy nhiên, ngay cả trong trường hợp này, con số cũng không cao hơn theo cấp số nhân; các công ty đang nói về 6000-8000 người dùng mỗi ngày.

Quan điểm của ngành và xã hội

Theo The Wall Street Journal, trong metaverse của Zuckerberg, chỉ khoảng 9% thế giới do người dùng tạo ra đã được hơn 50 người chơi ghé thăm, còn lại thì có ít khách truy cập hơn. The Verge báo cáo rằng tính năng metaverse chủ lực hoạt động kém đến mức ngay cả nhân viên công ty cũng tránh dùng.

Microsoft đã đóng nền tảng không gian làm việc ảo AltspaceVR vào tháng 1 năm 2023, sa thải 100 thành viên của nhóm công nghiệp metaverse và thu hẹp đáng kể đội ngũ HoloLens. Disney đóng bộ phận Metaverse vào tháng 3, và Walmart làm điều tương tự vào tháng 4, chấm dứt các dự án Metaverse dựa trên Roblox. Tinder từ bỏ khái niệm hẹn hò ảo. Hàng nghìn người ở Silicon Valley đã mất việc do việc tạm dừng các dự án liên quan đến metaverse.

Hóa ra, theo Business Insider, việc tạo ra một metaverse hoạt động được, có thể tiếp cận, dễ hiểu và thân thiện với người dùng là vô cùng khó khăn và tốn kém. Ngay cả Apple, công ty dày dạn kinh nghiệm nhất trên thị trường tạo ra các công nghệ công thái học, cũng không vội tung ra các thiết bị thực tế tăng cường dù có tham vọng của mình.

Tình trạng hiện tại của Metaverse

Trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế và sự hứng khởi xung quanh AI tạo sinh, tính khả thi của metaverse đã bị đặt dấu hỏi. Vào tháng 1 năm 2023, Microsoft đã đóng nền tảng AltspaceVR VR và cắt giảm 100 nhân viên từ Bộ phận Phát triển MetaProject. Tháng 3, Disney tái cấu trúc bộ phận meta của mình, và tháng 4, chuỗi bán lẻ Walmart cũng làm điều tương tự.

Một vấn đề khác là chỉ có một số ít người dùng sẵn sàng trả tiền để truy cập metaverse, và chỉ một thiểu số người tiêu dùng sẵn sàng mua các thiết bị VR và AR đắt đỏ, đặc biệt là trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế. Không lâu trước đây, thế giới đã chứng kiến bong bóng NFT vỡ tung, vốn có liên hệ chặt chẽ với bong bóng metaverse, càng làm suy giảm niềm tin của người dùng.