CBDC'ler vs Kripto Para: CBDC'ler Kripto İçin Bir Tehdit mi?

Kripto para piyasasının büyümesi, toplumun ve iş dünyasının sektöre olan ilgisini besliyor ve devletlerin kenarda durmasına izin vermiyor. Düzinelerce ülke dijital para birimlerini geliştiriyor ve bazıları 2022 gibi erken bir tarihte kullanıma sunulacak. Bu makalede, devlet tarafından çıkarılan dijital para birimlerinin ne olduğunu ve ortaya çıkışlarının vatandaşları nasıl etkileyeceğini anlamanıza yardımcı olacağız.

CBDC nedir

CBDC, yani merkez bankası dijital para birimi, devlet tarafından çıkarılan ve devlet güvencesi altındaki fiat paranın dijital bir eşdeğeridir. CBDC'ler, tıpkı diğer kripto paralar gibi blockchain teknolojisi kullanılarak oluşturulur. Ancak Merkez Bankası’nın dijital varlıkları, ihraç sürecinin merkezi yapısı nedeniyle sıradan bir kripto para değildir.

CBDC’nin döviz kuru sabittir ve devlet para biriminin kuruna 1:1 oranında eşittir. Bu, stablecoin ilkesidir — devlet para biriminin dijital bir eşdeğeri; kuru ona endeksli ve onunla teminat altına alınmıştır. Örneğin, USDC veya USDT, USD değerine endeksli stablecoin'lerdir. Bu coin'ler ile CBDC arasındaki temel fark, CBDC’nin ihraç merkezinin bir özel şirket ya da bir topluluk değil, ülkenin merkez bankası olmasıdır.

Finansal Evrimin İki Yolu

CBDC'nin ortaya çıkışı, tüm ülkelerin bankacılık sistemlerini değiştirmeyi ve merkez bankalarının rolünü güçlendirmeyi amaçlamaktadır. Bu değişikliklerin ne olacağı konusunda iki farklı görüş vardır.

Kriptonun devlet tarafından düzenlenmesini savunanlar, devletin dijital para birimi dışındaki tüm kripto varlıkların yasaklanması gerektiğine inanıyor. Çin’in merkez bankası kripto parasının gittiği yol budur. CBDC ile yapılan işlemler şeffaf olacak ve her işlemin ve zincirdeki her katılımcının geçmişini izlemeyi mümkün kılacaktır. Bankaların yalnızca şirketler ve vatandaşlarla çalışması; müşterilere hizmet vermesi ve ürün ve hizmetlerini geliştirmesi gerekecek. Finansal izleme üzerindeki yük ortadan kalkacak. Bir bakıma, bankalar bunu bile istiyor.

CBDC gelişimi için ikinci seçenek tanıma ve düzenlemedir. Bu modelde, dijital coin'ler ve kripto, hisselerle eşdeğer tutulacak, dijital bir değer ya da ödeme varlığı olarak kabul edilecektir. Bu durumda, kripto para piyasası sistematik bir şekilde gelişecek ve CBDC kripto dünyasının tam bir katılımcısı olacaktır. Singapur’un yolu budur.

CBDC Nasıl Çalışır

İhraç yaklaşımı açısından Uluslararası Ödemeler Bankası, merkez bankalarının dijital para birimleri için iki temel kavram belirlemektedir (kombinasyonlar mümkündür):

Hesap tabanlı (bakiye bazlı): Bu konsepte göre, Merkezi menkul kıymetler borsasının oluşturulması, tüm ekonomik aktörler için merkez bankasında kişiselleştirilmiş hesaplar açılması yoluyla gerçekleştirilir. Bu kavramın özellikleri, düzenleyicinin hesapları sürdürme maliyetlerinin artması ve geleneksel finansal aracılar üzerindeki etkisizleştirme (rollerinin azaltılması) riskleridir. Gerçekten de ticari bankalar için böyle bir perakende CBDC’nin ortaya çıkmasının sonuçları devrim niteliğinde olabilir. Örneğin, bireylerin ve tüzel kişilerin merkez bankasındaki hesaplarda fon alma ve saklama imkânı varsa, bu durum ticari bankalardan büyük çaplı bir fon çıkışını tetikleyebilir. Bazı Avrupa ticari bankaları şimdiden, böyle bir sistemde merkez bankasının ekonomiye kredi vermek için bankalara fonu nasıl sağlayacağı sorusunu gündeme getiriyor.

Değer token tabanlı kavram, nakdin yerini alan ve ticari bankalar aracılığıyla dağıtılan dijital nakit ihracını (token) varsayar. Bu durumda merkez bankası, müşterileri kontrol etme ve hizmet verme, onlara ek hizmetler sunma ve teknoloji oluşturup işletme ile ilgili maliyet ve risklerin önemli bir kısmından kurtulur. Böyle bir ekosistemde token'lar fiilen nakdin dijital versiyonlarını temsil edecektir. Ancak ticari bankalar, bu tür dijital paraların piyasaya sürülmesinin büyük teknoloji şirketleri için finansal alana girişi kolaylaştırabileceğinden, bunun da zaten düşük marjlı ve rekabetçi bir piyasada rekabeti artırarak sektörün gelirlerini daha da azaltabileceğinden endişe ediyor.

Merkezi menkul kıymetler borsasının belirli bir ülkede hangi biçimde devreye alınacağı, düzenleyiciye verilen özel görevlere bağlı olarak ülkeden ülkeye büyük ölçüde değişebilir. 

İlk CBDC Ne Zaman ve Nerede Ortaya Çıkacak

Bahamalar merkez bankası tarafından çıkarılan Sand Dollar’ı hesaba katmazsanız, dünyadaki hiçbir büyük ülke henüz kendi CBDC’sini kullanıma sunma aşamasına gelmemiştir.

Kasım 2021 itibarıyla dünyanın 50’den fazla ülkesi CBDC geliştiriyordu. Gerçek kullanıma en çok yaklaşan ülke Çin oldu; burada dijital yuan yaklaşık bir yıldır test ediliyor. Güney Kore, Kanada, Fransa, Birleşik Arap Emirlikleri, Güney Afrika, Nijerya, Gana ve Uruguay ise pilot test aşamasında.

Kriptoyu devletin resmi para birimi olarak kullanmaya yönelik başka bir yaklaşım daha var. Bu, Eylül 2021’de bitcoin’i ABD dolarıyla eşit düzeyde bir ödeme aracı olarak tanıyan El Salvador örneğidir.

Devletler CBDC’ye Neden İhtiyaç Duyar?

Merkez Bankası dijital para birimlerinin temel görevlerinden biri, finansal işlemlerin güvenliği ve şeffaflığıdır.

Birincisi, CBDC’nin temelindeki teknoloji, nakit akışlarını kontrol etmenin en modern yoludur. İkincisi, merkez bankaları trendi kaçırmamak ve birbirlerini izlemek ister. Kripto paraların gelişimini göz ardı etmek mümkün değildir; bu nedenle, paranın yeniden gri alana akmasının yeni bir turunu önlemek için devletin kendi dijital para birimine ihtiyacı vardır. Tabiri caizse, onları durduramıyorsan, yönet.

Uzun yıllardır bazı devletler, paranın vergi ve iş yapma açısından daha elverişli olan offshore ve diğer yargı bölgelerine çıkışıyla mücadele ediyor. Daha önce bu, nakitle, sonra kaydi parayla oluyordu; şimdi ise süreç neredeyse tamamen kripto paralara kaydı.

Stablecoin oluşturan kişi ve şirketlerin çok fazla süreç ve kaynağı kontrol etme, bazı devletlerden daha güçlü hale gelme tehdidi vardır. Bu nedenle devletler için CBDC, gri finansal akışlarla mücadele etmek için de bir araçtır.

Dijital Paraya mı Geçiyoruz?

Büyük olasılıkla CBDC, stablecoin'ler ve kripto arasında bir bağlantı olacak ve bunların nakde çevrilmesi uzun süre mümkün olacaktır. Ancak bazı ülkelerde, kendi CBDC’leri dışındaki nakit ve dijital değerlerin gri alanda kalması ve yasaklanması da mümkündür. Örneğin Çin’de.

Eleştiriler

“Bitcoin: the Future of Money?” kitabının yazarı olan yazar Dominic Frisby, CBDC’nin en büyük dezavantajının programlanabilir özellikleri olduğunu düşünüyor.

Fiat para belirli bir özgürlük varsayarken, dijital para bunu tamamen ortadan kaldırır. Hükümetler ayrıca kullanıcıların cüzdanlarına doğrudan erişebilecek; bu da vergi ya da ceza tahsil etmeyi kolaylaştıracak — bunun için yalnızca birkaç satır kodu değiştirmeniz yeterli olacak. Paranın programlanabilir işlevleri, belirli istenmeyen kişilere karşı veya ekonomik savaşta bir silah olarak kullanılabilir. Sosyal puanlama sistemleriyle entegrasyon, ceza ya da ödül için çok daha geniş imkânlar sunar.

Bankanız, harcama modeliniz hakkında neredeyse her şeyi bilir; nerede yaşadığınızı, kimin için çalıştığınızı ve pazartesileri market alışverişini hangi mağazadan yapmayı tercih ettiğinizi bilir. Finansal durumunuzu ve sağlık durumunuzu gayet iyi bilir. Hangi cihazları kullandığınızı ve bazı durumlarda biyometrik verilerinize bile sahip olduğunu bilir. Tüm bu bilgiler, davranışsal analiz de dahil olmak üzere büyük analiz fırsatları sunar. Ancak tüketicilere ilişkin bilgiler yalnızca özel sektörün değil, devletin de ilgisini çeker. Dahası, merkez bankaları kullanıcı verileri için sıraya giren ilk kurumlardan biridir.

Günümüz koşullarında, birkaç ülke tarafından ulusal dijital para birimlerinin devreye alınması “olup olmayacağı” değil, “ne zaman olacağı” meselesidir. Fiat para birimlerinde olduğu gibi, bunların gücü de arkasındaki merkez bankalarının gücü ve etkisiyle belirlenecektir.

NSA ve CIA’nın eski çalışanı Edward Snowden, bu aracı “toplumun üzerinde asılı duran en yeni tehlike” olarak görüyor. 

CBDC’lerin, sınır ötesi işlemler de dahil olmak üzere, öncelikli bir ödeme aracı haline geldiği bir dünyada gizliliğe yer kalmayacak. Sonuçta, finansal kapsayıcılığı artırmanın bir yolu olarak sunulan bir araç, sonunda ekonomik özgürlüğün boynundaki ilmeyi yalnızca daha da sıkılaştırabilir.